Bitcoin Terminləri Lüğəti

Aa
Bitcoin və kriptovalyuta dünyasında istifadə olunan əsas anlayışların Azərbaycan dilində izahı.
Qeyd: Bu lüğət maarifləndirmə məqsədi daşıyır, investisiya tövsiyəsi deyil.
AML — Çirkli pulların yuyulmasına qarşı mübarizə
Qanunsuz əldə edilmiş vəsaitlərin mənbəyinin gizlədilməsinin qarşısını almağa yönəlmiş qaydalar və yoxlama prosedurlarıdır. Kriptovalyuta birjaları da bu tələblərə tabe ola bilər.
ASIC — Xüsusi təyinatlı inteqral sxem
Müəyyən hesablama işi üçün hazırlanmış çipdir. Bitcoin mayninqində SHA-256 hesablamalarını sürətlə yerinə yetirmək üçün istifadə olunur.
Atomic Swap — Atomik mübadilə
Fərqli blokçeynlərdəki kriptoaktivlərin vasitəçiyə ehtiyac olmadan, şərtlər yerinə yetirildikdə qarşılıqlı dəyişdirilməsidir.
Austrian School of Economics — Avstriya iqtisadiyyat məktəbi
Carl Menger, Ludwig von Mises və Friedrich Hayek kimi iqtisadçılarla əlaqələndirilən yanaşmadır. Subyektiv dəyər, fərdi seçim və bazar proseslərinə xüsusi önəm verir.
Batching — Əməliyyatların qruplaşdırılması
Bir neçə Bitcoin ödənişinin bir əməliyyatda birləşdirilməsidir. Blokçeyndə tutulan yeri və ümumi əməliyyat xərclərini azalda bilər.
BIP — Bitcoin Təkmilləşdirmə Təklifi
Bitcoin protokolu və ekosistemində dəyişiklik və ya standart təklifini təsvir edən sənəddir. Təkliflər icma tərəfindən müzakirə və qiymətləndirilir.
Bitcoin Address — Bitcoin ünvanı
BTC qəbul etmək üçün istifadə edilən simvollar ardıcıllığıdır. Legacy, SegWit və Taproot kimi müxtəlif ünvan formatları mövcuddur.
Bitcoin Client — Bitcoin müştəri proqramı
Bitcoin şəbəkəsi ilə qarşılıqlı əlaqə yaratmağa imkan verən proqram təminatıdır. Funksiyaları proqramdan asılı olaraq dəyişir.
Bitcoin Core
Bitcoin protokolunun geniş istifadə edilən açıq mənbəli proqram təminatıdır. Tam qovşaq kimi işləyərək blokları və əməliyyatları yoxlaya bilir.
Bitcoin Network — Bitcoin şəbəkəsi
Əməliyyatları paylaşan və blokçeynin qaydalarını yoxlayan qovşaqlardan ibarət mərkəzləşdirilməmiş şəbəkədir.
Block — Blok
Təsdiqlənmiş əməliyyatları və əvvəlki blokla əlaqəni ehtiva edən blokçeyn vahididir. Maynerlər iş sübutu ilə yeni blok yaratmağa çalışırlar.
Block Header — Blok başlığı
Blokun versiyası, əvvəlki blokun heşi, Merkle kökü, vaxt göstəricisi, çətinlik hədəfi və nonce kimi texniki məlumatları saxlayan hissədir.
Blockchain — Blokçeyn
Bir-birinə kriptoqrafik üsulla bağlanan blokların ardıcıl qeydiyyat sistemidir. Bitcoin blokçeyni əməliyyat tarixçəsini ictimai şəkildə saxlayır.
Block Height — Blok hündürlüyü
Blokun başlanğıc blokundan etibarən zəncirdəki mövqeyini göstərən rəqəmdir. Başlanğıc blokunun hündürlüyü sıfırdır.
Block Reward — Blok mükafatı
Yeni blok yaradan maynerin əldə etdiyi blok subsidiyası və həmin blokdakı əməliyyat haqlarının cəmidir.
BTC
Bitcoin kriptoaktivinin ən çox istifadə olunan ticarət simvoludur.
Bubble — Qiymət köpüyü
Aktivin qiymətinin gözləntilər və spekulyasiya nəticəsində dayanıqlı səviyyədən xeyli yüksəlməsi, sonra isə kəskin enmə riski daşıması vəziyyətidir.
Chain Reorganization — Zəncirin yenidən təşkili
Qovşağın əvvəl qəbul etdiyi bəzi blokları kənara qoyaraq daha çox toplanmış iş sübutuna malik alternativ zəncirə keçməsidir.
Coinbase Transaction — Coinbase əməliyyatı
Hər blokun ilk əməliyyatıdır. Blok subsidiyasını və əməliyyat haqlarını maynerə aid çıxışlarda qeyd edir. Coinbase adlı birja ilə qarışdırılmamalıdır.
CoinJoin
Bir neçə iştirakçının giriş və çıxışlarını bir Bitcoin əməliyyatında birləşdirən, əməliyyatların izlənməsini çətinləşdirə bilən məxfilik üsuludur.
Confirmation — Təsdiq
Əməliyyatın bloka daxil edilməsidir. Üzərinə yeni bloklar əlavə olunduqca təsdiqlərin sayı artır.
Cryptography — Kriptoqrafiya
Məlumatın bütövlüyünü, həqiqiliyini və bəzi hallarda məxfiliyini qorumaq üçün riyazi üsullardan istifadə edən sahədir.
DCA — Müntəzəm sabit məbləğlə alış
Qiymətdən asılı olmayaraq müəyyən aralıqlarla eyni məbləğdə aktiv almaq strategiyasıdır. Mənfəətə zəmanət vermir.
DAO — Mərkəzləşdirilməmiş avtonom təşkilat
İdarəetmə və qərarların bir hissəsi ağıllı müqavilələr və iştirakçı səsverməsi vasitəsilə həyata keçirilən təşkilati modeldir.
DEX — Mərkəzləşdirilməmiş birja
İstifadəçilərin aktivləri mərkəzi birja operatoruna təhvil vermədən, adətən ağıllı müqavilələr vasitəsilə mübadilə edə bildiyi platformadır.
Difficulty — Mayninq çətinliyi
Yeni Bitcoin bloku tapmağın nə qədər çətin olduğunu müəyyən edən parametrdir. Təxminən hər 2016 blokdan bir tənzimlənir.
Digital Signature — Rəqəmsal imza
Şəxsi açarla yaradılan və müvafiq açıq açarla yoxlanılan kriptoqrafik sübutdur. Bitcoin əməliyyatlarının icazəli olduğunu təsdiqləməyə kömək edir.
Distributed Ledger — Paylanmış reyestr
Məlumatın birdən çox iştirakçı və ya sistem arasında saxlanıldığı və uyğunlaşdırıldığı qeydiyyat strukturudur.
Don’t Trust, Verify — Etibar etmə, yoxla
Bitcoin ekosistemində məlumat və əməliyyatların müstəqil şəkildə yoxlanılmasının vacibliyini vurğulayan prinsipdir.
Double Spend — İkiqat xərcləmə
Eyni kriptoaktivin eyni anda iki fərqli əməliyyatda xərclənməsinə cəhd edilməsidir. Bitcoin-in konsensus qaydaları buna qarşı müdafiə yaradır.
Dust — Toz məbləğ
Çox kiçik dəyərli əməliyyat çıxışıdır. Onun xərclənməsi əməliyyat haqqına görə sərfəsiz ola bilər.
DYOR — Öz araşdırmanı apar
İnvestisiya qərarından əvvəl layihənin risklərini, texnologiyasını və mənbələrini müstəqil qiymətləndirməyi tövsiyə edən ifadədir.
Encryption Algorithm — Şifrələmə alqoritmi
Məlumatı açar vasitəsilə oxunmaz formaya çevirən, uyğun açarla yenidən açmağa imkan verən üsuldur.
Exchange — Kriptovalyuta birjası
Kriptoaktivlərin alınıb-satıldığı və ya dəyişdirildiyi platformadır. Mərkəzləşdirilmiş və mərkəzləşdirilməmiş növləri var.
Exchange Volume — Ticarət həcmi
Müəyyən müddətdə birjada həyata keçirilən alqı-satqı əməliyyatlarının ümumi həcmidir.
Fiat — Dövlət valyutası
Manat, dollar və avro kimi dövlət tərəfindən buraxılan və hüquqi çərçivədə istifadə olunan pul vahididir.
Flippening
Ethereum-un bazar kapitallaşmasının Bitcoin-i üstələməsi ehtimalını təsvir edən termindir. Bu, proqnozdur, baş vermiş fakt deyil.
FOMO — Fürsəti qaçırmaq qorxusu
Qiymət artımını və ya potensial qazancı qaçırmaq qorxusu ilə tələsik qərar vermək hissidir.
Fork — Ayrılma
Proqram kodunun və ya blokçeyn qaydalarının fərqli istiqamətlərdə inkişaf etməsidir. Hard fork və soft fork kimi növləri var.
FUD — Qorxu, qeyri-müəyyənlik və şübhə
Bazarda mənfi məlumatların və ya şayiələrin yaratdığı narahatlığı ifadə edən termindir. Hər mənfi xəbər mütləq FUD deyil.
Genesis Block — Başlanğıc bloku
Bitcoin blokçeyninin 3 yanvar 2009-cu ildə yaradılmış ilk blokudur.
GPU — Qrafik prosessor
Qrafik hesablamaları sürətləndirən prosessordur. Bitcoin-in ilk dövrlərində mayninqdə istifadə olunurdu; sonradan ASIC-lər üstünlük qazandı.
Halving — Mükafatın yarılanması
Bitcoin-də blok subsidiyasının hər 210 000 blokdan bir yarıya endirilməsidir.
Hard Fork — Sərt ayrılma
Əvvəlki qaydalarla uyğun olmayan protokol dəyişikliyidir. İştirakçıların razılığından asılı olaraq zəncir ayrılığı yarada bilər.
Hash — Heş
İstənilən ölçülü məlumatdan sabit ölçülü nəticə yaradan kriptoqrafik funksiyanın çıxışıdır. Məlumat dəyişdikdə heş də adətən dəyişir.
Hashing — Heşləmə
Məlumatın heş funksiyasından keçirilməsi prosesidir. Məlumatın bütövlüyünü yoxlamaq üçün istifadə olunur.
Hash Rate — Heş sürəti
Mayninq avadanlığının və ya şəbəkənin saniyədə yerinə yetirdiyi heş hesablamalarının sayıdır.
HODL
Kriptoaktivləri qısamüddətli qiymət dəyişikliklərinə baxmayaraq uzun müddət saxlamaq strategiyasını ifadə edən internet terminidir.
Hyperbitcoinization — Hiperbitcoinləşmə
Bitcoin-in qlobal iqtisadiyyatda geniş yayılmış əsas pul və ödəniş vasitəsinə çevrilməsi barədə nəzəri ssenaridir.
Inflation — İnflyasiya
Ümumi qiymət səviyyəsinin artması və pulun alıcılıq qabiliyyətinin azalmasıdır. Kriptoaktivlərdə bəzən təklifin artması mənasında da işlədilir.
IBD — İlkin blok yüklənməsi
Yeni Bitcoin tam qovşağının blokçeyn tarixçəsini yükləyərək yoxlaması və şəbəkə ilə sinxronlaşması prosesidir.
Intrinsic Value — Daxili dəyər
Aktivin öz xüsusiyyətləri və fundamental amilləri əsasında qiymətləndirilən dəyəridir. Hesablanma üsulu mübahisəli ola bilər.
KYC — Müştərini tanı
Maliyyə xidmətlərinin istifadəçinin şəxsiyyətini və risk profilini yoxlamaq üçün tətbiq etdiyi prosedurlardır.
Layer 2 — İkinci qat
Əsas blokçeyn üzərində qurulan və miqyaslanma, sürət və ya əlavə funksiyalar təmin etməyə çalışan həllərdir.
Light Client — Yüngül müştəri
Bütün blokçeyni saxlamadan şəbəkədən seçilmiş məlumatları alan proqramdır. Tam qovşaqla müqayisədə daha az resurs tələb edir.
Lightning Network — Lightning şəbəkəsi
Bitcoin üzərində sürətli və aşağı xərcli ödənişlər üçün nəzərdə tutulan ikinci qat ödəniş kanalları şəbəkəsidir.
Margin Trading — Marja ticarəti
Borc vəsaitindən istifadə edərək mövqe açmaqdır. Qazancı artıra bildiyi kimi, zərər və likvidasiya riskini də yüksəldir.
Market Depth — Bazar dərinliyi
Müxtəlif qiymət səviyyələrində mövcud alış və satış sifarişlərinin həcmini göstərir.
Mempool
Təsdiqlənməmiş və bloklara daxil edilməyi gözləyən əməliyyatların qovşağın yaddaşında saxlandığı sahədir.
Miner — Mayner
İş sübutu hesablamaları apararaq yeni Bitcoin bloku yaratmağa çalışan şəxs və ya avadanlıqdır.
Mining — Mayninq
Bitcoin əməliyyatlarını bloklara daxil etmək və iş sübutu hesablamaları ilə yeni blok yaratmaq prosesidir.
Mining Pool — Mayninq hovuzu
Maynerlərin hesablama güclərini birləşdirərək əldə olunan mükafatları qaydalara uyğun paylaşdığı sistemdir.
Mixer — Qarışdırıcı xidmət
Kriptoaktivlərin əməliyyat tarixçəsini izləməyi çətinləşdirmək üçün istifadə edilən xidmətdir. Hüquqi və təhlükəsizlik riskləri yarada bilər.
Mt. Gox
Bitcoin-in ilk böyük birjalarından biri idi. 2014-cü ildə böyük itkilər və təhlükəsizlik problemləri fonunda fəaliyyətini dayandırdı.
Multisignature — Çoximzalı sistem
Əməliyyata icazə vermək üçün birdən çox açardan imza tələb edən mexanizmdir. Məsələn, 3 açardan 2-si tələb oluna bilər.
NFT — Əvəzolunmaz token
Unikal rəqəmsal aktivin və ya hüququn blokçeyn üzərində təmsil olunmasına imkan verən token növüdür.
Nocoiner
Kriptovalyutaya sahib olmayan şəxs üçün işlədilən qeyri-rəsmi termindir.
Node — Qovşaq
Bitcoin şəbəkəsinə qoşulan və protokol qaydalarına uyğun məlumat paylaşan kompüter və ya proqramdır.
Nonce
Maynerlərin uyğun blok heşi tapmaq üçün dəyişdirdiyi blok başlığı sahəsidir.
Not Your Keys, Not Your Coins — Açarların səndə deyilsə, aktivlərin də tam nəzarətində deyil
Şəxsi açarları üçüncü tərəf saxlayırsa, aktivlərə çıxışın həmin tərəfdən asılı ola biləcəyini vurğulayan ifadədir.
Off-chain — Zəncirdənkənar
Əsas blokçeynə birbaşa yazılmadan həyata keçirilən əməliyyat və ya prosesdir.
On-chain — Zəncirüzəri
Birbaşa blokçeyndə qeydə alınan və şəbəkə tərəfindən yoxlanan əməliyyat və ya məlumatdır.
OPSEC — Əməliyyat təhlükəsizliyi
Şəxsi və həssas məlumatların birləşdirilərək kimliyi və ya aktivləri riskə atmaması üçün görülən tədbirlərdir.
Orphaned Block — Yetim blok
Termin bəzən əsas zəncirə daxil edilməmiş etibarlı bloklar üçün işlədilir. Texniki baxımdan belə bloklar çox vaxt stale block adlandırılır.
Payment Channel — Ödəniş kanalı
İki və ya daha çox iştirakçının çoxsaylı ödənişləri hər dəfə əsas blokçeynə yazmadan həyata keçirməsinə imkan verən mexanizmdir.
Peer-to-Peer (P2P) — Birbaşa iştirakçıdan iştirakçıya
Mərkəzi vasitəçi olmadan şəbəkə iştirakçıları arasında məlumat və ya dəyər mübadiləsi modelidir.
Precoiner
Hələ Bitcoin sahibi olmayan, lakin gələcəkdə ala biləcək şəxs üçün qeyri-rəsmi ifadədir.
Private Key — Şəxsi açar
Bitcoin və digər kriptoaktivlər üzərində əməliyyatları imzalamağa imkan verən gizli kriptoqrafik məlumatdır. Heç kimlə paylaşılmamalıdır.
Proof of Keys — Açarların sübutu
Aktivləri birjadan şəxsi açarların istifadəçinin nəzarətində olduğu pul kisəsinə çıxarmağı təşviq edən təşəbbüsdür.
Proof of Work (PoW) — İş sübutu
Şəbəkənin yeni blok yaradılmasını hesablama işi ilə əlaqələndirdiyi konsensus mexanizmidir.
Protocol — Protokol
Şəbəkə iştirakçılarının əməl etdiyi texniki qaydalar toplusudur.
Public Key — Açıq açar
Şəxsi açardan törədilən və rəqəmsal imzaların yoxlanılmasında istifadə edilən kriptoqrafik açardır.
Public Key Cryptography — Açıq açarlı kriptoqrafiya
Açıq və şəxsi açar cütündən istifadə edən kriptoqrafik üsulların ümumi adıdır.
QR Code — QR kod
Bitcoin ünvanı və ya ödəniş məlumatını sürətli oxutmaq üçün istifadə edilən ikiölçülü koddur.
Recovery Seed Phrase — Bərpa sözləri
Kripto pul kisəsini bərpa etmək üçün istifadə edilən sözlər ardıcıllığıdır. Gizli saxlanılmalı və heç kimə verilməməlidir.
Rekt
Kripto bazarında ciddi maliyyə itkisinə məruz qalmağı ifadə edən jarqon sözdür.
Sat — Satoşi
Bitcoin-in ən kiçik əsas vahididir. 1 BTC = 100 000 000 sat.
Satoshi Nakamoto
Bitcoin-in yaradıcısı kimi tanınan, həqiqi kimliyi təsdiqlənməmiş şəxs və ya qrupun təxəllüsüdür.
Schnorr Signature — Schnorr imzası
Bitcoin-də Taproot yeniləməsi ilə istifadəyə verilmiş rəqəmsal imza sxemidir. Müəyyən hallarda məxfilik və səmərəlilik üstünlükləri təmin edir.
SegWit — Ayrılmış şahid
Bitcoin əməliyyatlarında imza məlumatının strukturunu dəyişdirərək əməliyyat tutumunu və bəzi texniki xüsusiyyətləri yaxşılaşdıran protokol yeniləməsidir.
SHA-256
Bitcoin mayninqində və digər proseslərdə istifadə edilən 256 bitlik kriptoqrafik heş funksiyasıdır.
Shitcoin
Adətən keyfiyyətsiz və ya dəyərsiz hesab edilən kriptoaktivlər üçün işlədilən alçaldıcı, subyektiv termindir.
Sidechain — Yan zəncir
Əsas blokçeynlə əlaqəli işləyən ayrıca blokçeyndir. Təhlükəsizlik modeli layihədən asılı olaraq dəyişir.
Signature — İmza
Bitcoin əməliyyatının müvafiq şəxsi açarla səlahiyyətli şəkildə imzalandığını yoxlamağa imkan verən məlumatdır.
Smart Contract — Ağıllı müqavilə
Əvvəlcədən müəyyən edilmiş şərtlərə uyğun olaraq avtomatik icra edilən proqram kodudur.
Soft Fork — Yumşaq ayrılma
Əvvəlki qaydalarla müəyyən səviyyədə uyğunluğu saxlayan, adətən qaydaları sərtləşdirən protokol yeniləməsidir.
Stale Block — Əsas zəncirdən kənarda qalan blok
Etibarlı şəkildə yaradılmış, lakin rəqabət aparan başqa blokun üstünlük qazanması nəticəsində əsas zəncirə daxil edilməmiş blokdur.
Testnet — Sınaq şəbəkəsi
Proqramları və əməliyyatları real BTC riski olmadan yoxlamaq üçün istifadə edilən ayrıca Bitcoin şəbəkəsidir.
To the Moon — Aya doğru
Kriptoaktivin qiymətinin çox yüksələcəyi gözləntisini bildirən qeyri-rəsmi ifadədir.
Transaction — Əməliyyat
Bitcoin-in bir ünvandan digərinə köçürülməsini blokçeyndə qeyd edən məlumat strukturudur.
Transaction Fee — Əməliyyat haqqı
Əməliyyatın bloka daxil edilməsinə görə maynerə ödənilən məbləğdir.
Unconfirmed Transaction — Təsdiqlənməmiş əməliyyat
Şəbəkəyə yayımlanmış, lakin hələ bloka daxil edilməmiş əməliyyatdır.
UTXO — Xərclənməmiş əməliyyat çıxışı
Bitcoin-də əvvəlki əməliyyatdan qalan və yeni əməliyyatda xərclənə bilən çıxışdır.
UTXO Set — UTXO dəsti
Şəbəkədə hazırda xərclənməmiş bütün əməliyyat çıxışlarının toplusudur.
Virgin Bitcoin — İlk dəfə xərclənməmiş Bitcoin
Mayninq nəticəsində yaranmış və hələ sonrakı əməliyyatda istifadə edilməmiş BTC üçün işlədilən ifadədir.
Wallet — Kripto pul kisəsi
Kriptoaktivləri idarə etmək üçün açarları saxlayan və əməliyyat imzalamağa imkan verən proqram və ya cihazdır. BTC özü pul kisəsinin içində deyil, blokçeyndə qeydə alınır.
XBT
Bəzi maliyyə məlumat sistemlərində Bitcoin üçün istifadə edilən alternativ simvoldur. Ən geniş yayılmış simvol BTC-dir.
XPub — Genişləndirilmiş açıq açar
HD pul kisəsində çoxsaylı qəbul ünvanlarını yaratmağa imkan verən açardır. Xərcləmə səlahiyyəti verməsə də, məxfilik baxımından qorunmalıdır.
Zero-confirmation Transaction — Sıfır təsdiqli əməliyyat
Şəbəkəyə göndərilmiş, lakin hələ heç bir bloka daxil edilməmiş Bitcoin əməliyyatıdır.
zk-SNARK — Qısa, qeyri-interaktiv sıfır bilik sübutu
Məlumatın özünü açıqlamadan müəyyən iddianın doğru olduğunu sübut etməyə imkan verən kriptoqrafik texnologiyadır.
Bitcoin nədir? mövzusunda ətraflı məlumat almaq üçün məqaləmizi buradan oxuya bilərsiniz.
