Bitcoin Terminləri Lüğəti

Bitcoin Terminləri Lüğəti

Bitcoin Terimler Sözlüğü

Aa

Bitcoin və kriptovalyuta dünyasında istifadə olunan əsas anlayışların Azərbaycan dilində izahı.

Qeyd: Bu lüğət maarifləndirmə məqsədi daşıyır, investisiya tövsiyəsi deyil.

AML — Çirkli pulların yuyulmasına qarşı mübarizə

Qanunsuz əldə edilmiş vəsaitlərin mənbəyinin gizlədilməsinin qarşısını almağa yönəlmiş qaydalar və yoxlama prosedurlarıdır. Kriptovalyuta birjaları da bu tələblərə tabe ola bilər.

ASIC — Xüsusi təyinatlı inteqral sxem

Müəyyən hesablama işi üçün hazırlanmış çipdir. Bitcoin mayninqində SHA-256 hesablamalarını sürətlə yerinə yetirmək üçün istifadə olunur.

Atomic Swap — Atomik mübadilə

Fərqli blokçeynlərdəki kriptoaktivlərin vasitəçiyə ehtiyac olmadan, şərtlər yerinə yetirildikdə qarşılıqlı dəyişdirilməsidir.

Austrian School of Economics — Avstriya iqtisadiyyat məktəbi

Carl Menger, Ludwig von Mises və Friedrich Hayek kimi iqtisadçılarla əlaqələndirilən yanaşmadır. Subyektiv dəyər, fərdi seçim və bazar proseslərinə xüsusi önəm verir.

Batching — Əməliyyatların qruplaşdırılması

Bir neçə Bitcoin ödənişinin bir əməliyyatda birləşdirilməsidir. Blokçeyndə tutulan yeri və ümumi əməliyyat xərclərini azalda bilər.

BIP — Bitcoin Təkmilləşdirmə Təklifi

Bitcoin protokolu və ekosistemində dəyişiklik və ya standart təklifini təsvir edən sənəddir. Təkliflər icma tərəfindən müzakirə və qiymətləndirilir.

Bitcoin Address — Bitcoin ünvanı

BTC qəbul etmək üçün istifadə edilən simvollar ardıcıllığıdır. Legacy, SegWit və Taproot kimi müxtəlif ünvan formatları mövcuddur.

Bitcoin Client — Bitcoin müştəri proqramı

Bitcoin şəbəkəsi ilə qarşılıqlı əlaqə yaratmağa imkan verən proqram təminatıdır. Funksiyaları proqramdan asılı olaraq dəyişir.

Bitcoin Core

Bitcoin protokolunun geniş istifadə edilən açıq mənbəli proqram təminatıdır. Tam qovşaq kimi işləyərək blokları və əməliyyatları yoxlaya bilir.

Bitcoin Network — Bitcoin şəbəkəsi

Əməliyyatları paylaşan və blokçeynin qaydalarını yoxlayan qovşaqlardan ibarət mərkəzləşdirilməmiş şəbəkədir.

Block — Blok

Təsdiqlənmiş əməliyyatları və əvvəlki blokla əlaqəni ehtiva edən blokçeyn vahididir. Maynerlər iş sübutu ilə yeni blok yaratmağa çalışırlar.

Block Header — Blok başlığı

Blokun versiyası, əvvəlki blokun heşi, Merkle kökü, vaxt göstəricisi, çətinlik hədəfi və nonce kimi texniki məlumatları saxlayan hissədir.

Blockchain — Blokçeyn

Bir-birinə kriptoqrafik üsulla bağlanan blokların ardıcıl qeydiyyat sistemidir. Bitcoin blokçeyni əməliyyat tarixçəsini ictimai şəkildə saxlayır.

Block Height — Blok hündürlüyü

Blokun başlanğıc blokundan etibarən zəncirdəki mövqeyini göstərən rəqəmdir. Başlanğıc blokunun hündürlüyü sıfırdır.

Block Reward — Blok mükafatı

Yeni blok yaradan maynerin əldə etdiyi blok subsidiyası və həmin blokdakı əməliyyat haqlarının cəmidir.

BTC

Bitcoin kriptoaktivinin ən çox istifadə olunan ticarət simvoludur.

Bubble — Qiymət köpüyü

Aktivin qiymətinin gözləntilər və spekulyasiya nəticəsində dayanıqlı səviyyədən xeyli yüksəlməsi, sonra isə kəskin enmə riski daşıması vəziyyətidir.

Chain Reorganization — Zəncirin yenidən təşkili

Qovşağın əvvəl qəbul etdiyi bəzi blokları kənara qoyaraq daha çox toplanmış iş sübutuna malik alternativ zəncirə keçməsidir.

Coinbase Transaction — Coinbase əməliyyatı

Hər blokun ilk əməliyyatıdır. Blok subsidiyasını və əməliyyat haqlarını maynerə aid çıxışlarda qeyd edir. Coinbase adlı birja ilə qarışdırılmamalıdır.

CoinJoin

Bir neçə iştirakçının giriş və çıxışlarını bir Bitcoin əməliyyatında birləşdirən, əməliyyatların izlənməsini çətinləşdirə bilən məxfilik üsuludur.

Confirmation — Təsdiq

Əməliyyatın bloka daxil edilməsidir. Üzərinə yeni bloklar əlavə olunduqca təsdiqlərin sayı artır.

Cryptography — Kriptoqrafiya

Məlumatın bütövlüyünü, həqiqiliyini və bəzi hallarda məxfiliyini qorumaq üçün riyazi üsullardan istifadə edən sahədir.

DCA — Müntəzəm sabit məbləğlə alış

Qiymətdən asılı olmayaraq müəyyən aralıqlarla eyni məbləğdə aktiv almaq strategiyasıdır. Mənfəətə zəmanət vermir.

DAO — Mərkəzləşdirilməmiş avtonom təşkilat

İdarəetmə və qərarların bir hissəsi ağıllı müqavilələr və iştirakçı səsverməsi vasitəsilə həyata keçirilən təşkilati modeldir.

DEX — Mərkəzləşdirilməmiş birja

İstifadəçilərin aktivləri mərkəzi birja operatoruna təhvil vermədən, adətən ağıllı müqavilələr vasitəsilə mübadilə edə bildiyi platformadır.

Difficulty — Mayninq çətinliyi

Yeni Bitcoin bloku tapmağın nə qədər çətin olduğunu müəyyən edən parametrdir. Təxminən hər 2016 blokdan bir tənzimlənir.

Digital Signature — Rəqəmsal imza

Şəxsi açarla yaradılan və müvafiq açıq açarla yoxlanılan kriptoqrafik sübutdur. Bitcoin əməliyyatlarının icazəli olduğunu təsdiqləməyə kömək edir.

Distributed Ledger — Paylanmış reyestr

Məlumatın birdən çox iştirakçı və ya sistem arasında saxlanıldığı və uyğunlaşdırıldığı qeydiyyat strukturudur.

Don’t Trust, Verify — Etibar etmə, yoxla

Bitcoin ekosistemində məlumat və əməliyyatların müstəqil şəkildə yoxlanılmasının vacibliyini vurğulayan prinsipdir.

Double Spend — İkiqat xərcləmə

Eyni kriptoaktivin eyni anda iki fərqli əməliyyatda xərclənməsinə cəhd edilməsidir. Bitcoin-in konsensus qaydaları buna qarşı müdafiə yaradır.

Dust — Toz məbləğ

Çox kiçik dəyərli əməliyyat çıxışıdır. Onun xərclənməsi əməliyyat haqqına görə sərfəsiz ola bilər.

DYOR — Öz araşdırmanı apar

İnvestisiya qərarından əvvəl layihənin risklərini, texnologiyasını və mənbələrini müstəqil qiymətləndirməyi tövsiyə edən ifadədir.

Encryption Algorithm — Şifrələmə alqoritmi

Məlumatı açar vasitəsilə oxunmaz formaya çevirən, uyğun açarla yenidən açmağa imkan verən üsuldur.

Exchange — Kriptovalyuta birjası

Kriptoaktivlərin alınıb-satıldığı və ya dəyişdirildiyi platformadır. Mərkəzləşdirilmiş və mərkəzləşdirilməmiş növləri var.

Exchange Volume — Ticarət həcmi

Müəyyən müddətdə birjada həyata keçirilən alqı-satqı əməliyyatlarının ümumi həcmidir.

Fiat — Dövlət valyutası

Manat, dollar və avro kimi dövlət tərəfindən buraxılan və hüquqi çərçivədə istifadə olunan pul vahididir.

Flippening

Ethereum-un bazar kapitallaşmasının Bitcoin-i üstələməsi ehtimalını təsvir edən termindir. Bu, proqnozdur, baş vermiş fakt deyil.

FOMO — Fürsəti qaçırmaq qorxusu

Qiymət artımını və ya potensial qazancı qaçırmaq qorxusu ilə tələsik qərar vermək hissidir.

Fork — Ayrılma

Proqram kodunun və ya blokçeyn qaydalarının fərqli istiqamətlərdə inkişaf etməsidir. Hard fork və soft fork kimi növləri var.

FUD — Qorxu, qeyri-müəyyənlik və şübhə

Bazarda mənfi məlumatların və ya şayiələrin yaratdığı narahatlığı ifadə edən termindir. Hər mənfi xəbər mütləq FUD deyil.

Genesis Block — Başlanğıc bloku

Bitcoin blokçeyninin 3 yanvar 2009-cu ildə yaradılmış ilk blokudur.

GPU — Qrafik prosessor

Qrafik hesablamaları sürətləndirən prosessordur. Bitcoin-in ilk dövrlərində mayninqdə istifadə olunurdu; sonradan ASIC-lər üstünlük qazandı.

Halving — Mükafatın yarılanması

Bitcoin-də blok subsidiyasının hər 210 000 blokdan bir yarıya endirilməsidir.

Hard Fork — Sərt ayrılma

Əvvəlki qaydalarla uyğun olmayan protokol dəyişikliyidir. İştirakçıların razılığından asılı olaraq zəncir ayrılığı yarada bilər.

Hash — Heş

İstənilən ölçülü məlumatdan sabit ölçülü nəticə yaradan kriptoqrafik funksiyanın çıxışıdır. Məlumat dəyişdikdə heş də adətən dəyişir.

Hashing — Heşləmə

Məlumatın heş funksiyasından keçirilməsi prosesidir. Məlumatın bütövlüyünü yoxlamaq üçün istifadə olunur.

Hash Rate — Heş sürəti

Mayninq avadanlığının və ya şəbəkənin saniyədə yerinə yetirdiyi heş hesablamalarının sayıdır.

HODL

Kriptoaktivləri qısamüddətli qiymət dəyişikliklərinə baxmayaraq uzun müddət saxlamaq strategiyasını ifadə edən internet terminidir.

Hyperbitcoinization — Hiperbitcoinləşmə

Bitcoin-in qlobal iqtisadiyyatda geniş yayılmış əsas pul və ödəniş vasitəsinə çevrilməsi barədə nəzəri ssenaridir.

Inflation — İnflyasiya

Ümumi qiymət səviyyəsinin artması və pulun alıcılıq qabiliyyətinin azalmasıdır. Kriptoaktivlərdə bəzən təklifin artması mənasında da işlədilir.

IBD — İlkin blok yüklənməsi

Yeni Bitcoin tam qovşağının blokçeyn tarixçəsini yükləyərək yoxlaması və şəbəkə ilə sinxronlaşması prosesidir.

Intrinsic Value — Daxili dəyər

Aktivin öz xüsusiyyətləri və fundamental amilləri əsasında qiymətləndirilən dəyəridir. Hesablanma üsulu mübahisəli ola bilər.

KYC — Müştərini tanı

Maliyyə xidmətlərinin istifadəçinin şəxsiyyətini və risk profilini yoxlamaq üçün tətbiq etdiyi prosedurlardır.

Layer 2 — İkinci qat

Əsas blokçeyn üzərində qurulan və miqyaslanma, sürət və ya əlavə funksiyalar təmin etməyə çalışan həllərdir.

Light Client — Yüngül müştəri

Bütün blokçeyni saxlamadan şəbəkədən seçilmiş məlumatları alan proqramdır. Tam qovşaqla müqayisədə daha az resurs tələb edir.

Lightning Network — Lightning şəbəkəsi

Bitcoin üzərində sürətli və aşağı xərcli ödənişlər üçün nəzərdə tutulan ikinci qat ödəniş kanalları şəbəkəsidir.

Margin Trading — Marja ticarəti

Borc vəsaitindən istifadə edərək mövqe açmaqdır. Qazancı artıra bildiyi kimi, zərər və likvidasiya riskini də yüksəldir.

Market Depth — Bazar dərinliyi

Müxtəlif qiymət səviyyələrində mövcud alış və satış sifarişlərinin həcmini göstərir.

Mempool

Təsdiqlənməmiş və bloklara daxil edilməyi gözləyən əməliyyatların qovşağın yaddaşında saxlandığı sahədir.

Miner — Mayner

İş sübutu hesablamaları apararaq yeni Bitcoin bloku yaratmağa çalışan şəxs və ya avadanlıqdır.

Mining — Mayninq

Bitcoin əməliyyatlarını bloklara daxil etmək və iş sübutu hesablamaları ilə yeni blok yaratmaq prosesidir.

Mining Pool — Mayninq hovuzu

Maynerlərin hesablama güclərini birləşdirərək əldə olunan mükafatları qaydalara uyğun paylaşdığı sistemdir.

Mixer — Qarışdırıcı xidmət

Kriptoaktivlərin əməliyyat tarixçəsini izləməyi çətinləşdirmək üçün istifadə edilən xidmətdir. Hüquqi və təhlükəsizlik riskləri yarada bilər.

Mt. Gox

Bitcoin-in ilk böyük birjalarından biri idi. 2014-cü ildə böyük itkilər və təhlükəsizlik problemləri fonunda fəaliyyətini dayandırdı.

Multisignature — Çoximzalı sistem

Əməliyyata icazə vermək üçün birdən çox açardan imza tələb edən mexanizmdir. Məsələn, 3 açardan 2-si tələb oluna bilər.

NFT — Əvəzolunmaz token

Unikal rəqəmsal aktivin və ya hüququn blokçeyn üzərində təmsil olunmasına imkan verən token növüdür.

Nocoiner

Kriptovalyutaya sahib olmayan şəxs üçün işlədilən qeyri-rəsmi termindir.

Node — Qovşaq

Bitcoin şəbəkəsinə qoşulan və protokol qaydalarına uyğun məlumat paylaşan kompüter və ya proqramdır.

Nonce

Maynerlərin uyğun blok heşi tapmaq üçün dəyişdirdiyi blok başlığı sahəsidir.

Not Your Keys, Not Your Coins — Açarların səndə deyilsə, aktivlərin də tam nəzarətində deyil

Şəxsi açarları üçüncü tərəf saxlayırsa, aktivlərə çıxışın həmin tərəfdən asılı ola biləcəyini vurğulayan ifadədir.

Off-chain — Zəncirdənkənar

Əsas blokçeynə birbaşa yazılmadan həyata keçirilən əməliyyat və ya prosesdir.

On-chain — Zəncirüzəri

Birbaşa blokçeyndə qeydə alınan və şəbəkə tərəfindən yoxlanan əməliyyat və ya məlumatdır.

OPSEC — Əməliyyat təhlükəsizliyi

Şəxsi və həssas məlumatların birləşdirilərək kimliyi və ya aktivləri riskə atmaması üçün görülən tədbirlərdir.

Orphaned Block — Yetim blok

Termin bəzən əsas zəncirə daxil edilməmiş etibarlı bloklar üçün işlədilir. Texniki baxımdan belə bloklar çox vaxt stale block adlandırılır.

Payment Channel — Ödəniş kanalı

İki və ya daha çox iştirakçının çoxsaylı ödənişləri hər dəfə əsas blokçeynə yazmadan həyata keçirməsinə imkan verən mexanizmdir.

Peer-to-Peer (P2P) — Birbaşa iştirakçıdan iştirakçıya

Mərkəzi vasitəçi olmadan şəbəkə iştirakçıları arasında məlumat və ya dəyər mübadiləsi modelidir.

Precoiner

Hələ Bitcoin sahibi olmayan, lakin gələcəkdə ala biləcək şəxs üçün qeyri-rəsmi ifadədir.

Private Key — Şəxsi açar

Bitcoin və digər kriptoaktivlər üzərində əməliyyatları imzalamağa imkan verən gizli kriptoqrafik məlumatdır. Heç kimlə paylaşılmamalıdır.

Proof of Keys — Açarların sübutu

Aktivləri birjadan şəxsi açarların istifadəçinin nəzarətində olduğu pul kisəsinə çıxarmağı təşviq edən təşəbbüsdür.

Proof of Work (PoW) — İş sübutu

Şəbəkənin yeni blok yaradılmasını hesablama işi ilə əlaqələndirdiyi konsensus mexanizmidir.

Protocol — Protokol

Şəbəkə iştirakçılarının əməl etdiyi texniki qaydalar toplusudur.

Public Key — Açıq açar

Şəxsi açardan törədilən və rəqəmsal imzaların yoxlanılmasında istifadə edilən kriptoqrafik açardır.

Public Key Cryptography — Açıq açarlı kriptoqrafiya

Açıq və şəxsi açar cütündən istifadə edən kriptoqrafik üsulların ümumi adıdır.

QR Code — QR kod

Bitcoin ünvanı və ya ödəniş məlumatını sürətli oxutmaq üçün istifadə edilən ikiölçülü koddur.

Recovery Seed Phrase — Bərpa sözləri

Kripto pul kisəsini bərpa etmək üçün istifadə edilən sözlər ardıcıllığıdır. Gizli saxlanılmalı və heç kimə verilməməlidir.

Rekt

Kripto bazarında ciddi maliyyə itkisinə məruz qalmağı ifadə edən jarqon sözdür.

Sat — Satoşi

Bitcoin-in ən kiçik əsas vahididir. 1 BTC = 100 000 000 sat.

Satoshi Nakamoto

Bitcoin-in yaradıcısı kimi tanınan, həqiqi kimliyi təsdiqlənməmiş şəxs və ya qrupun təxəllüsüdür.

Schnorr Signature — Schnorr imzası

Bitcoin-də Taproot yeniləməsi ilə istifadəyə verilmiş rəqəmsal imza sxemidir. Müəyyən hallarda məxfilik və səmərəlilik üstünlükləri təmin edir.

SegWit — Ayrılmış şahid

Bitcoin əməliyyatlarında imza məlumatının strukturunu dəyişdirərək əməliyyat tutumunu və bəzi texniki xüsusiyyətləri yaxşılaşdıran protokol yeniləməsidir.

SHA-256

Bitcoin mayninqində və digər proseslərdə istifadə edilən 256 bitlik kriptoqrafik heş funksiyasıdır.

Shitcoin

Adətən keyfiyyətsiz və ya dəyərsiz hesab edilən kriptoaktivlər üçün işlədilən alçaldıcı, subyektiv termindir.

Sidechain — Yan zəncir

Əsas blokçeynlə əlaqəli işləyən ayrıca blokçeyndir. Təhlükəsizlik modeli layihədən asılı olaraq dəyişir.

Signature — İmza

Bitcoin əməliyyatının müvafiq şəxsi açarla səlahiyyətli şəkildə imzalandığını yoxlamağa imkan verən məlumatdır.

Smart Contract — Ağıllı müqavilə

Əvvəlcədən müəyyən edilmiş şərtlərə uyğun olaraq avtomatik icra edilən proqram kodudur.

Soft Fork — Yumşaq ayrılma

Əvvəlki qaydalarla müəyyən səviyyədə uyğunluğu saxlayan, adətən qaydaları sərtləşdirən protokol yeniləməsidir.

Stale Block — Əsas zəncirdən kənarda qalan blok

Etibarlı şəkildə yaradılmış, lakin rəqabət aparan başqa blokun üstünlük qazanması nəticəsində əsas zəncirə daxil edilməmiş blokdur.

Testnet — Sınaq şəbəkəsi

Proqramları və əməliyyatları real BTC riski olmadan yoxlamaq üçün istifadə edilən ayrıca Bitcoin şəbəkəsidir.

To the Moon — Aya doğru

Kriptoaktivin qiymətinin çox yüksələcəyi gözləntisini bildirən qeyri-rəsmi ifadədir.

Transaction — Əməliyyat

Bitcoin-in bir ünvandan digərinə köçürülməsini blokçeyndə qeyd edən məlumat strukturudur.

Transaction Fee — Əməliyyat haqqı

Əməliyyatın bloka daxil edilməsinə görə maynerə ödənilən məbləğdir.

Unconfirmed Transaction — Təsdiqlənməmiş əməliyyat

Şəbəkəyə yayımlanmış, lakin hələ bloka daxil edilməmiş əməliyyatdır.

UTXO — Xərclənməmiş əməliyyat çıxışı

Bitcoin-də əvvəlki əməliyyatdan qalan və yeni əməliyyatda xərclənə bilən çıxışdır.

UTXO Set — UTXO dəsti

Şəbəkədə hazırda xərclənməmiş bütün əməliyyat çıxışlarının toplusudur.

Virgin Bitcoin — İlk dəfə xərclənməmiş Bitcoin

Mayninq nəticəsində yaranmış və hələ sonrakı əməliyyatda istifadə edilməmiş BTC üçün işlədilən ifadədir.

Wallet — Kripto pul kisəsi

Kriptoaktivləri idarə etmək üçün açarları saxlayan və əməliyyat imzalamağa imkan verən proqram və ya cihazdır. BTC özü pul kisəsinin içində deyil, blokçeyndə qeydə alınır.

XBT

Bəzi maliyyə məlumat sistemlərində Bitcoin üçün istifadə edilən alternativ simvoldur. Ən geniş yayılmış simvol BTC-dir.

XPub — Genişləndirilmiş açıq açar

HD pul kisəsində çoxsaylı qəbul ünvanlarını yaratmağa imkan verən açardır. Xərcləmə səlahiyyəti verməsə də, məxfilik baxımından qorunmalıdır.

Zero-confirmation Transaction — Sıfır təsdiqli əməliyyat

Şəbəkəyə göndərilmiş, lakin hələ heç bir bloka daxil edilməmiş Bitcoin əməliyyatıdır.

zk-SNARK — Qısa, qeyri-interaktiv sıfır bilik sübutu

Məlumatın özünü açıqlamadan müəyyən iddianın doğru olduğunu sübut etməyə imkan verən kriptoqrafik texnologiyadır.

Bitcoin nədir? mövzusunda ətraflı məlumat almaq üçün məqaləmizi buradan oxuya bilərsiniz.

Scroll to Top